Σχολική Βία: Ποιός είναι ο ρόλος του σχολείου;

Στη βιβλιογραφία αναφέρεται οτι τα περιστατικά σχολικής βίας καλύπτουν πια το μεγαλύτερο μέρος των σχολικών διαταραχών (Mayer & Furlong, 2010). Στο Ηνωμένο Βασίλειο η πλειονότητα των τηλεφωνημάτων στη Γραμμή του Παιδιού αφορά περιστατικά ενδοσχολικής βίας ενώ στην Ελλάδα σημειώνεται ότι το 10-15% των μαθητών πέφτει θύμα κάποιας μορφής βίας στο σχολείο.

Μιλώντας για σχολική βία αναφέρομαι σε επιθετικές ή ακόμη και εγκληματικές πράξεις που λαμβάνουν χώρα στο σχολείο και αποσπούν τα παιδιά από τη μαθησιακή διαδικασία ενώ καταστρέφουν το σχολικό κλίμα.Η προσοχή, σε διεθνές επίπεδο, στρέφεται περισσότερο στα ατομικά ψυχολογικά χαρακτηριστικά των παιδιών που παρουσιάζουν τέτοιες συμπεριφορές παρά στο σχολείο, το πιο άμεσο και οικείο περιβάλλον για τα παιδιά, μέσα στο οποίο τις αναπτύσσουν. Αλλά όπως τόνισε ο Durkheim το 1951, ίσως λίγο απόλυτα, «η αποκλίνουσα συμπεριφορά δεν είναι παθολογική αλλά μια απάντηση σε συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες».

Οικοσυστημική Προσέγγιση της σχολικής βίας

Η οικοσυστημική προσέγγιση υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης περιβαλλοντικών και ατομικών παραγόντων χωρίς όμως να ψάχνει αιτιολογικές συνδέσεις μεταξύ τους.

Οι Rigoni και Swenson (2000) στα πλαίσια της παραπάνω προσέγγισης προσπάθησαν να περιγράψουν τη συστημική, κυκλική φύση της σχολικής βίας. Καταλήγουν οτι οι γενετικές καταβολές του παιδιού (π.χ. διαταραχή ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητα, χαμηλή νοημοσύνη), οι πρώιμες εμπειρίες του (π.χ. δεσμός με τη μητέρα, σωματική κακοποίηση), η συναισθηματική προσαρμοστικότητα του αλλά και η ανταπόκριση των άλλων στις ανάγκες του (π.χ. απόρριψη από τους συνομήλικους) είναι παράγοντες που αλληλεπιδρούν και πιθανόν οδηγούν σε επιθετική συμπεριφορά. Το σχολικό πλαίσιο έχει φανεί σε πολλές έρευνες να εμπλέκεται στην ανάπτυξη επιθετικής συμπεριφοράς των μαθητών (Iolango et al., 1999; Stewart et al., 2003; Welsh, 2003; Kitsantas, Ware & Martinez-Arias, 2004; McNeely & Falci, 2004; Gottfredson, Gottfredson, Payne & Gottfredson, 2005; Wilcox, Augustine & Clayton, 2006; Khoury-Kassabri, Astor & Benbenishty, 2007; Reis, Trockel & Mulhall, 2007; Bradshaw, Sawyer & O’ Brennan, 2009).

Ο ρόλος του σχολείου

Στη προσπάθεια να δούμε ποιόν ακριβώς ρόλο παίζει το σχολείο σε αυτό το φαινόμενο, διαπιστώνουμε ότι το αρνητικό σχολικό κλίμα αυξάνει τη πιθανότητα εμφάνισης σχολικής βίας, με τον ίδιο τρόπο που το επίπεδο οργάνωσης και ευημερίας μια κοινωνίας (π.χ. φτώχεια) επηρεάζει τη ποιότητα ζωής των πολιτών της.

Έτσι το κοινωνικό περιβάλλον του σχολείου, το οποίο διαμορφώνεται από ποικίλες συνιστώσες όπως οι σχέσεις ανάμεσα στα παιδιά, οι σχέσεις των δασκάλων και των παιδιών, οι σχέσεις των δασκάλων μεταξύ τους, η αποδοχή των σχολικών κανόνων, η κουλτούρα της τάξης και ολόκληρου του σχολείου, συνδέεται με το θυμό που εκφράζουν οι μαθητές στο χώρο του. Ειδικότερα σχετικά με την αποδοχή των σχολικών κανόνων, είναι απαραίτητη προϋπόθεση οι μαθητές να γνωρίζουν ξεκάθαρα ποιοι είναι οι κανόνες, να τους πιστεύουν και να θεωρούν ότι υπηρετούν το δίκαιο για να τους ακολουθήσουν.

Πέρα από το κοινωνικό πλαίσιο του σχολείου σημαντικός παράγοντας είναι η οργάνωση του. Για παράδειγμα οι Khoury-Kassabri, Benbenishty, Astor και Zeira (2004) έδειξαν ότι υπάρχει σημαντική σχέση ανάμεσα στον αριθμό των μαθητών μιας τάξης και τη χρήση φυσικής ή λεκτικής βίας σε αυτή. Επιπλέον, η περιορισμένη δυνατότητα των μαθητών να επηρεάσουν και να διαφοροποιήσουν το αναλυτικό πρόγραμμα καθρεφτίζει την απολυταρχική φύση της σχέσης σχολείου-μαθητή.

Τέλος, είναι φυσικό να αναρωτιέται κανείς πώς τα προγράμματα κατά της σχολικής βίας, που εφαρμόζονται όλο και συχνότερα στα σχολεία, συμβαδίζουν με τη γενική πολιτική για τη παιδεία (μεγάλα τμήματα τάξεων, απαιτητικά αναλυτικά προγράμματα) και μπορούν να επιτύχουν αλλαγές που θα διαρκέσουν.

Αρετή Σταμούλη
Ψυχολόγος-Ειδική Παιδαγωγός
MA Special Needs

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Bradshaw, C., P., Sawyer A., L. & O’ Brennan, L., M. (2009). “A Social Disorganization Perspective on Bullying –Related Attitudes and Behaviors: The Influence of School Context”. American Journal of Community Psychology, 43 (3-4), pp. 204-220.
Mayer, M., J. & Furlong, M., J. (2010). “How Safe are our Schools?”. Educational Researcher, 39 (16), pp. 16-26.
Rigoni, D. & Swenson, D., X. (2000). “Beyond Scripted Blame: A Systems Approach for Understanding School Violence”. Systemic Practice and Action Research, 13 (3), pp.279-296.